Кени улсад том технологийн компаниуд төрийн хяналтын хэрэгсэл болох нь

Энэ нийтлэлийг Грейс Кобаре бичсэн. Энэ нь Global Voices-ийн 2026 оны аравдугаар сарын «Том технологи ба авторитаризм» цувралын нэг хэсэг юм. Энэ цувралаар том технологийн компаниуд авторитар засгийн газар, тэдний үйл ажиллагааг хэрхэн дэмжиж эсвэл саад болж байгааг, мөн эдгээр сонголт Өмнөд хагас бөмбөрцгийн орнуудад хэрхэн нөлөөлж байгааг судалж байна.

2018 оны 1-р сарын 30-нд Райла Одинга Найроби хотод бэлгэдлийн «тангараг өргөх» ёслол хийсэн. Тэр үед засгийн газар Кенийн зохицуулах байгууллагаар дамжуулан KTN, NTV, Citizen TV телевизүүдийн дамжуулагчийг шууд нэвтрүүлэг явуулж байхад нь унтраасан.

Дотоод хэргийн яам энэ алхмыг өмгөөлж, хэвлэл мэдээллийнхэнд урьдчилан аюулгүй байдлын мэдээлэл өгсөн гэж мэдэгдсэн. Телевизүүд хэдэн өдөр эфирээс гарсан бөгөөд 2018 оны 2-р сарын 9 гэхэд л бүрэн сэргэсэн.

Кенийн интернэтийн эрх чөлөө огцом буурч байна

2018 оны энэ явдал бол Кенийн албаны хүмүүс, ялангуяа үймээн самууны үед, холболтыг тасалсан олон жишээний зөвхөн нэг нь юм. 2024 оны 6-р сард татварын эсрэг жагсаалын үеэр эрх баригчид интернэтийг ойролцоогоор долоон цаг тасалж, олон жагсагчийг баривчилсан. Мөн Сүлжээний хөндлөнгийн оролцоог ажиглах нээлттэй төв (OONI) тэр жагсаалын үеэр дор хаяж гурван сүлжээ Telegram-ын вэб хувилбарыг хаасан, гэвч мөн өдөртөө сэргээсэн гэж мэдээлсэн.

Жилийн дараа буюу 2025 оны 6-р сард Кени даяар болсон жагсаалын үеэр харилцаа холбооны байгууллага хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад үймээнийг шууд дамжуулахыг зогсоох шийдвэр гаргаж, Telegram-ыг дахин хаасан. Access Now байгууллага энэ нь интернэт болон Telegram-ын хандалтад саад учруулахыг хориглосон Дээд шүүхийн шийдвэрийг зөрчсөн гэж мэдэгдсэн.

Эдгээр тохиолдлыг харахад Кенийн интернэтийн эрх чөлөөний үзүүлэлт сүүлийн жилүүдэд муудсан нь гайхах зүйл биш. Freedom House байгууллагын дүгнэлтээр 2025 онд судалгаанд хамрагдсан 72 орноос Кени хамгийн их уналттай байжээ.

Интернэтийн эрх чөлөө буурах өргөн хүрээний хандлага

Кенийн туршлага нь илүү өргөн хандлагын нэг хэсэг юм. Freedom House-ийн дүгнэлтээр дэлхийн интернэтийн эрх чөлөө 2025 онд дараалан 15 дахь жилдээ буурсан. Учир нь авторитар засгийн газрууд онлайнаар зохион байгуулагдсан жагсаалыг дарахын тулд цензур болон бодит амьдрал дээрх хэлмэгдүүлэлтийг ашигласан. Access Now-ийн 2025 оны тайланд дэлхий даяар дор хаяж 313 удаа интернэт тасалсан гэжээ. Африкт 15 оронд 30 удаа интернэт тасалсан бөгөөд үүний хамгийн гол шалтгаан нь жагсаал, дараа нь сонгууль байсан.

Танзанид 2025 оны 10-р сарын 29-нд, сонгуулийн өдөр жагсаал дэгдсэний дараа интернэтийг бүрэн тасалсан. Үүнийг 11-р сарын 4-нд хөл хорио тогтоохтой зэрэгцэн зөвхөн хэсэгчлэн сулруулсан. Сөрөг хүчний нэгэн хуульч бүрэн хаалт хийсэн шалтгааны нэг нь онлайн дайчилгаа байсан гэж хэлсэн. Жагсагчид X Spaces зэрэг платформд нэвтрэхийн тулд VPN (виртуал хувийн сүлжээ) ашигласан.

Угандад зохицуулах байгууллага бүх гар утасны оператор, интернэт үйлчилгээ үзүүлэгчдэд 2026 оны 1-р сарын 13-ны 18 цагаас эхлэн буюу бүх нийтийн сонгуулиас хоёр хоногийн өмнө улс даяар нийтийн интернэт хандалтыг зогсоохыг тушаасан. Албаны хүмүүс үүнээс өмнө бүрэн тасалгаа хийх төлөвлөгөө байхгүй гэж олон нийтэд үгүйсгэж байсан. Платформууд өөрсдөө ч бас бай болж байна. 2021 оны сонгуулийн үеийн таван өдрийн интернэт тасалгааны дараа Facebook-ийг хориглосон бөгөөд энэ хориг 2026 онд ч хүчинтэй байсан. Мөн Уганда Starlink-ийн терминалуудыг тусгай зөвшөөрөлгүй гэх үндэслэлээр үйлчилгээг зогсоохыг тушаасны дараа Starlink тус улсад терминалуудаа идэвхгүй болгосон.

Кенийн жишээ нь мэдээлэлд үзүүлэх төрийн дарамт телевиз, радиогоос платформууд болон тэдгээрийг зохицуулдаг хууль руу шилжсэнийг харуулж байна.

Кенийн шүүхээр дамжих хяналт

2025 оны 6-р сард Telegram-ыг Дээд шүүхийн шийдвэрийг үл харгалзан хаасан. Засгийн газар мөн энэ эрх мэдлээ хуульчлахыг оролдсон.

2025 оны 10-р сард Ерөнхийлөгч Уильям Руто «Компьютерийг буруугаар ашиглах болон кибер гэмт хэргийн тухай (нэмэлт өөрчлөлт)» хуульд гарын үсэг зурсан. Хүний эрхийн ажиглагч (HRW) байгууллага энэ хууль онлайн орчин дахь хууль ёсны үг хэллэгийг гэмт хэрэгт тооцох эрсдэлтэй гэж мэдэгдсэн. Мөн энэ хууль Үндэсний компьютер ба кибер гэмт хэргийн зохицуулах хороо (NC4) хэмээх төрийн хорооны вэбсайт, аппликейшнийг хандах боломжгүй болгох эрхийг өргөжүүлсэн.

Найроби дахь Дээд шүүх Руто гарын үсэг зурснаас долоо хоногийн дараа хуулийн гол заалтуудыг түдгэлзүүлсэн. 2026 оны 7-р сар гэхэд Дээд шүүх вэбсайт хаах эрх мэдлийг Үндсэн хууль зөрчсөн гэж зарласан. Кенийн блогчдын холбооны дарга Кеннеди Качванья нэмэлт өөрчлөлт оруулсан хууль нь дижитал эрх болон үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөнд хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй аюул учруулж байна гэж Хүний эрхийн ажиглагч байгууллагад хэлсэн.

Ганц нэг платформоос цаашхи асуудал

Эмнести Интернэшнл байгууллага 2024 оны 6-р сараас 2025 оны 7-р сарын хооронд Кенид Z үеийнхний удирдсан жагсаалыг дарахын тулд сошиал медиа болон дижитал хэрэгслийг ашигласан зохион байгуулалттай кампанит ажлыг баримтжуулсан. Эмнести-гийн дүгнэлтээр X нь засгийн газрыг дэмжигч сүлжээнүүдийн гол талбар болсон. Засгийн газрыг дэмжигчид платформын алгоритмыг өөрсдөдөө ашигтай болгож, олон нийтийн ойлголтод нөлөөлөхийн тулд ижил мессежийг давтан нийтэлж байжээ. Эмнести X нь өөрийн бодлогыг зөрчсөн зохион байгуулалттай кампанит ажлын эсрэг арга хэмжээ аваагүй гэж тэмдэглэсэн. Нэгэн оролцогч өөрийгөө засгийн газрыг дэмжсэн мессежийг X-ийн трендийн жагсаалтад оруулахын тулд өдөрт ойролцоогоор 25,000 Кени шиллинг (192.50 ам.доллар)-оос 50,000 Кени шиллинг (385.29 ам.доллар) хүртэл цалин авдаг 20 орчим хүний сүлжээнд байсан гэж Эмнести-д хэлсэн.

Кенийн засгийн газар одоо том технологийн компаниудад илүү шууд нөлөөлөх арга хайж байна. Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийн сайд Сенатад X гурван сарын дотор Кенид бодит оффис нээх ёстой, эс тэгвээс үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрлөө алдана гэж мэдэгдсэн. Энэ шаардлага TikTok болон Meta-д ч хамаатай бөгөөд шаардлага биелүүлээгүй платформуудыг түдгэлзүүлэх эрхийг харилцаа холбооны байгууллагад олгож байна. Засгийн газар үүнийг хүүхдийг онлайн орчинд хамгаалах алхам гэж тайлбарласан. Гэвч хүний эрхийн нэгэн байгууллагын тойм дүгнэлтэд орон нутагт оффистой болох нь эрх баригчдад ажилтнуудад дарамт үзүүлж, контент устгахыг чимээгүйхэн шаардах боломж олгож болзошгүй гэж анхааруулжээ.

Кенийн шүүхүүд хамгийн хатуу арга хэмжээнүүдийн заримыг одоогоор эсэргүүцэж ирсэн. Гэвч дарамт үргэлж хэлбэрээ өөрчилж байна. 2018 онд телевиз унтраах, 2024 онд интернэт хандалтыг тасалдуулах, 2025 онд Telegram-ыг хаахаас эхлээд одоо платформуудаас тус улсад оффис нээхийг шаардах хүртэл.

Цаашид юу болох нь зарим талаар компаниудаас өөрсдөөс нь хамаарна. Тэд хэрэглэгчдийнхээ дуу хоолойг хаах тушаалыг эсэргүүцэж болно. Эсвэл Кенийн зах зээлд үлдэхийн тулд засгийн газрын шаардлагыг биелүүлэх нь зүйтэй гэж шийдэж болно. Эдгээр платформоор дамжуулан нэгдэж, дуу хоолойгоо хүргэдэг кенийчүүдийн хувьд энэ сонголт чухал. Учир нь энэ нь тэдний олон нийтийн яриа хэлэлцээ төрийн хяналтаас хэр чөлөөтэй үлдэхийг тодорхойлоход нөлөөлнө.

«Нэмэлт өөрчлөлт оруулсан хууль нь дижитал эрх болон үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөнд хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй аюул учруулж байна.»— Кеннеди Качванья, Кенийн блогчдын холбооны дарга (Хүний эрхийн ажиглагчийн дамжуулснаар)