Палестин: Том технологийн авторитаризмын туршлага

Энэ нийтлэл нь Global Voices-ийн 2026 оны аравдугаар сарын «Том технологи ба авторитаризм» цувралын нэг хэсэг юм. Цувралд Том технологи авторитар засаглал, үйл ажиллагаанд хэрхэн тус болж, хэрхэн саад болдгийг, мөн эдгээр сонголт Дэлхийн өмнөд хэсгийн орнуудад хэрхэн нөлөөлдгийг авч үзнэ.

Палестинчуудын хувьд технологи ба авторитаризмын харилцаа таамаглал, шинжлэх ухааны уран зөгнөл биш, өдөр тутмын бодит амьдрал гэж зохиолч бичжээ. Түүний хэлснээр Израилийн суурьшигч-колончлолын дэглэм Палестинчуудын амьдралыг захиран жолоодохын тулд цэргийн хүчийг хууль, эдийн засаг, технологийн механизмтай эртнээс хослуулсан.

Хяналт, өгөгдөл цуглуулалт, нүүр таних систем, харилцаа холбооны тасралт, цахим цензур, алгоритмын системүүд одоо энэ хяналтын тогтолцооны бүрэлдэхүүн болсон гэж зохиолч үзэж байна. Газын эсрэг геноцидын дайн үр дагаврыг тодорхой харуулсан гэж тэр бичжээ. Мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ангилахад зориулсан технологи Палестинчуудыг хянаж, онилж, устгах системд шингэсэн гэнэ.

Гэхдээ Палестин цаашид юу ирэхийн сануулга ч юм гэж зохиолч хэлжээ. Эзлэгдсэн нутагт боловсруулсан, туршсан, сайжруулсан технологи тэндээ үлддэггүй. Тэдгээр нь дэлхий даяар эргэлдэх бүтээгдэхүүн, мэргэжлийн туршлага, бизнесийн загвар болдог. Үүний үр дүнд цэргийн болон тагнуулын байгууллага, технологийн компани, хөрөнгө оруулагч, засгийн газрууд эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болгон өгөгдөл олж авах, боловсруулахад төвлөрсөн улс төр-эдийн засгийн тогтолцоо бий болдог гэж тэрээр бичжээ.

Энэ нь «Digital Domination» (Дижитал ноёрхол) хэмээх хэвлэлийн гол санаануудын нэг юм. Үүнийг Арабын Нийгмийн медиа хөгжүүлэх төвийн Марьям Абу Даккагийн нэрэмжит тэтгэлэг гаргасан бөгөөд Палестин болон бусад газрын хиймэл оюун ухаан, хяналт, өгөгдөл олборлолт, корпорацын эрх мэдлийн тухай таван судалгааг нэгтгэжээ. Тэтгэлэг нь 2025 оны наймдугаар сард Газад бүсэлтийн дор амьдралыг баримтжуулж байхдаа Израилийн алсан Палестин сэтгүүлч Марьям Абу Даккагийн нэрийг авсан. Судалгаанууд өөр өөр тохиолдлоор нэг ижил өөрчлөлтийг харуулдаг гэнэ: шинэ технологи албадлага, хяналтын тогтолцооны гол хэсэг, тэдний дэд бүтэц болж байна.

Израилийн хяналтын салбар үүнийг тод харуулдаг гэж зохиолч бичжээ. Энэ салбар цэрэг, тагнуулын байгууллага, хувийн компани, венчур капитал, олон улсын зах зээлийн нягт холбоогоор ажилладаг. Палестинчууд дээр туршсан хэрэгслийг сайжруулж, арилжааны бүтээгдэхүүн болгон багцалж, аюулгүй байдлын шийдэл нэрээр дэлхийд экспортолдог. Энэ нь хөгжиж буй технологийн салбарын санамсаргүй үр дагавар биш гэж тэр үзжээ. Аюулгүй байдлын технологи хүн амыг хянах, ангилах, захирах чадвараараа үнэ цэнэтэй болдог улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо гэжээ.

Эдгээр системийн бий болгож буй хүчирхийлэл улам бүр шууд утгаараа болж байна гэж зохиолч бичжээ. Израилийн хиймэл оюун ухаанаар дэмжигдсэн онилгооны системүүд буюу Lavender, The Gospel, Where’s Daddy-ийн талаарх мөрдөн шалгалтууд машин сургалтын систем, масс хяналтын өгөгдлийг Газад Палестинчуудыг тодорхойлж, онилоход ашигласныг баримтжуулсан гэнэ.

The Guardian-ы бүтээсэн, Израилийн цэрэг, тагнуулын 24 дотоодын эх сурвалжийн мэдүүлэгт тулгуурласан «NAZA» шинэ кинонд хүмүүсийг шөнө гэрт нь, гэр бүлийнх нь хамт алагдахыг мэдсээр байж бөмбөгдөхөөр сонгодог нууц системүүдийг тайлбарласан. Зургадугаар сарын сүүлээр Лондонд болсон цэргийн бага хуралд Израилийн Elbit Systems зэвсгийн үйлдвэрлэгчийн удирдах ажилтан слайд үзүүлсэн. Слайдад компанийн дижитал командлалын систем 2023 оны аравдугаар сараас 2025 оны эцэс хүртэл Газа, Ливанд 850,000 «бодит цагийн тагнуулын зорилт» тодорхойлсон гэж бичигдсэн байна. Компани түүнээс хойш энэ тоог системийн нийт үйл ажиллагааны нийлбэр гэж тайлбарлахыг оролдсон боловч энэ нь слайдтай нийцэхгүй байна гэж зохиолч бичжээ.

Гол нь алгоритм хүний хүчирхийллийг орлосон явдал биш гэж зохиолч хэлжээ. Харин эдгээр систем хүчирхийллийг зохион байгуулах цар хүрээ, хурд, бюрократын зайг нэмэгдүүлж, амь насны асуудлыг шийдэх шийдвэрийг техникийн объектив байдлын дүр төрхөөр хучдаг гэнэ. Зургадугаар сард Амнести Интернэшнл болон өөр 100 гаруй гарын үсэг зурагч Lavender, Gospel, Where’s Daddy зэрэг системүүд хүний хариуцлагыг сулруулж, олон улсын гэмт хэргийг алгоритмын объектив байдлын дүрэмд нууж байна гэж сэрэмжлүүлсэн.

Ижил тогтолцоо зэвсгээс цааш өргөжиж байна. 7amleh байгууллагынхан платформууд Палестинчуудын үг хэлэхийг хэрхэн дарж байгааг, төртэй холбоотой этгээдүүд арилжааны платформыг мэдээллийн орчныг төлөвшүүлэхэд хэрхэн ашиглаж байгааг, Meta хууль бус суурьшлын өргөтгөл болон Палестинчуудын эсрэг хүчирхийллийн үг хэллэгтэй холбоотой контент, акаунтаас хэрхэн ашиг олж байгааг баримтжуулсан гэж зохиолч бичжээ.

«Digital Domination»-ы хоёр судалгаа энэ санааг өөр өөр өнцгөөс харуулдаг. Нэг нь Израилийн засгийн газар мэдээлэл хайж буй хүмүүсийн өмнө өөрийн сонгосон өгүүлэмжийг гаргахын тулд Google-ийн сурталчилгааг хэрхэн ашигладгийг судалжээ. Нөгөө нь алгоритмаар дуу хоолойг хянах асуудлыг авч үзэж, Палестинчуудын яриа өөрөө хяналтын системд өгөгдөл болж цуглардгийг харуулжээ.

Энд дижитал арилгалт нь биет хүчирхийллээс салшгүй болдог гэж зохиолч бичжээ. Газын сүйрэл нь Палестинчууд өөрсөдтэйгээ юу хийгдсэнийг тогтоох нотлох баримт, ой санамжид ч заналхийлж байна. Платформууд Израилийн хүчирхийллийн баримтжуулалтыг устгасан эсвэл хязгаарласан бол биет архив, соёлын бүртгэл, оршуулгын газар, Газын нурангийн доорх нотлох баримт устсан эсвэл эрсдэлд орсон гэнэ.

НҮБ-ын Дүрвэгсдийн агентлаг UNRWA сая сая баримт бичгийг Газа болон Зүүн Иерусалимаас гаргахаар 10 сарын нууц ажиллагаа явуулсан. Эх хувь, тэр байтугай дижитал хуулбар нь булаагдах эсвэл устгагдах вий гэсэн болгоомжлол байсан гэнэ. Энэ есдүгээр сард эзлэгдсэн Палестины нутаг дэвсгэрийн талаарх НҮБ-ын Тусгай илтгэгч Франческа Албанезе Израилийн Газын нураангийг цэвэрлэх ажил харгис хэргийн нотлох баримтыг устгаж болзошгүйг анхааруулсан. Тэрээр Газын сэргээн босголтыг өнгөрсөн түүх болон хохирогчдод шударга ёс тогтоох нотлох баримтыг арилгахтай холбож тавих нь хүлцэшгүй гэжээ.

Тиймээс асуудал нэг нийтлэл онлайнд үлдэх эсэхээс хавьгүй том гэж зохиолч үзжээ. Хүчирхийлэл болсны дараа бодит байдлыг баримтжуулах, түүхийг хадгалах, нотлох баримт тогтоох эрх мэдэл хэнд үлдэх вэ гэдэгт хамаатай. Энэ өргөн процессыг тэд «platformicide» гэж нэрлэсэн: Палестинчууд харилцах, зохион байгуулах, баримтжуулах, хамтын ой санамжаа хадгалах дижитал орон зайг устгах, үгүйсгэх үйлдэл гэжээ.

Одоо ижил асуудал хүмүүс мэдлэг олж авдаг системд орж байна.

Том хэлний загварууд болон хиймэл оюун ухааны агентууд хүн, мэдээллийн хоорондох зуучлагч болж байгаа ч манипуляцид маш мэдрэмтгий. Microsoft-ын аюулгүй байдлын судлаачид «хиймэл оюун ухааны зөвлөмжийн хордуулалт»-ыг баримтжуулсан. Үүнд компаниуд AI туслахуудын санах ойд тогтвортой хандлагыг суулгах далд заавар шигтгэдэг бөгөөд 14 салбарын 31 компани илэрсэн гэнэ.

Salesforce-ийн судлаачид эрх мэдэл бүхий харагдах хуурамч контентоор хооллогдсон вэб хайлтын агентууд түүнийг баримт мэтээр давтдагийг тогтоожээ. Хяналттай туршилтад хүсэлтийн ойролцоогон 80 хувь халдагчийн хүссэн хариуг буцаасан. Бодит нөхцөлд, 100,000-аас олон цэвэр баримтын дунд булсан хордуулсан баримттай үед дөрөвний нэг орчим нь тийм хариу өгчээ.

Палестины хувьд энэ нь таамаг биш гэж зохиолч бичжээ. Drop Site News-ийн мэдээлснээр Израиль Брэд Парскейлийн Clock Tower X компанид 46.5 сая ам.долларын гэрээ олгосон. Гэрээ нь чатботууд Газын тухай хэрэглэгчдэд юу хэлэхийг төлөвшүүлэх зорилготой вэбсайт, блог бичлэгийн сүлжээ бий болгох бөгөөд контентыг уншигчид биш машинд зориулж бичдэг. Сэтгүүлчид түүнээс хойш тэргүүлэх чатботуудыг туршиж, кампанит ажил хэр хүрснийг шалгасан гэнэ.

Цензур, суртал ухуулга, өгөгдөл олборлолт, нотлох баримтын устгалд аль хэдийн өртсөн нийгэм одоо хүмүүс юу үнэн, юу болсон, юу чухал вэ гэдгийг хиймэл оюун ухаанд тулгуурлан мэддэг болж буй мэдээллийн орчинд орж байна. Тэр орчинд хүчирхийллийг үйлдсэн тал тэдгээр хариултыг төлөвшүүлэхэд мөнгө төлж байна гэж зохиолч бичжээ.

Аюул нь зөвхөн буруу мэдээлэл биш гэж тэр хэлжээ. Сургалтын өгөгдөл, мэдээлэл татах механизм, шийдвэр гаргах процесс нь ихэвчлэн ил тод бус системд мэдлэгийн эрх мэдэл төвлөрч байгаа явдал юм. Мэдээллийн манипуляци нь Палестинчуудын нэг бичлэгийг дарахаас хиймэл оюун ухааны систем юуг татаж, санаж, мэдлэг хэмээн толилуулахыг төлөвшүүлэх хүртэл өргөжиж болно гэжээ.

Үүний зэрэгцээ эдгээр системийг бий болгож буй технологи, компаниуд бусад газрын нийтийн амьдралд шингэж байна. Их Британид Palantir-ын 330 сая фунтийн Үндэсний эрүүл мэндийн үйлчилгээ (NHS)-ийн гэрээ парламентын хороог компанийн төрийн салбар дахь өсөн нэмэгдэх үүргийг «хүлцэшгүй сул цэг» гэж нэрлэхэд хүргэсэн. Засгийн газар 2027 оны цуцлах заалтыг ашиглах дарамтын дунд гэрээг одоо хянаж байна. АНУ-д Амнести Интернэшнл Palantir болон Babel Street-ийн технологийг цагаачид болон Палестины эрхийн төлөө үг хэлэгчдийг хянаж, онилоход ашиглаж буйг баримтжуулсан гэнэ.

Эдгээр өөрчлөлтийг эрх мэдэл хэрхэн зохион байгуулагдаж буй өргөн хүрээний шилжилтийн нэг хэсэг гэж ойлгох хэрэгтэй гэж зохиолч үзжээ. Өгөгдөл, хяналтын дэд бүтэц, хиймэл оюун ухаан, корпорацын эрх мэдэл ноёрхлын системд нэгдэхэд юу болдгийг Палестин харуулж байна. Мөн нэг нөхцөлд боловсруулсан технологи өөр нөхцөлд хэр хурдан шилжиж, бий болсон улс төрийн нөхцлөөс нь салгагдан инноваци, үр ашиг, аюулгүй байдал, дижитал шилжилт гэж дахин багцлагддагийг харуулдаг гэнэ.

Дижитал эриний авторитаризмд муж бүр өөрийн хяналтын аппарат барих шаардлагагүй. Түүнийг худалдан авч болно. Засгийн газар мэдээллийн бүх эх сурвалжийг хянах албагүй. Мэдээллийг шүүж, эрэмбэлж, хүргэдэг дэд бүтцийг гадны гүйцэтгэгчид өгч болно. Хүчирхийлэл олон нийтийн нүднээс алга болох шаардлагагүй. Харин түүнийг илүү өргөн цар хүрээтэй, илүү автомат, хариуцлагыг тогтооход илүү хэцүү болгож болно гэж зохиолч бичжээ.

Палестинчууд үр дагаврыг аль хэдийн амсаж байна. Дэлхийн бусад хэсэг эдгээр систем өөрийнх нь байгууллагуудад хэт гүн шингэж, эсэргүүцэх боломжгүй болохоос өмнө энэ сануулгыг анхаарах ёстой гэж зохиолч дүгнэжээ.

Жалал Абухатер нь Иерусалимд суурьтай хүний эрхийн идэвхтэн бөгөөд Арабын Нийгмийн медиа хөгжүүлэх төв 7amleh-ийн бодлогын менежер юм.

«Энэ нь хөгжиж буй технологийн салбарын санамсаргүй үр дагавар биш. Энэ бол аюулгүй байдлын технологи хүн амыг хянах, ангилах, захирах чадвараараа үнэ цэнэтэй болдог улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо юм.»— Жалал Абухатер, 7amleh-ийн бодлогын менежер

«Дижитал эриний авторитаризмд муж бүр өөрийн хяналтын аппарат барих шаардлагагүй. Түүнийг худалдан авч болно.»— Жалал Абухатер, 7amleh-ийн бодлогын менежер

«Эдгээр системүүд хүний хариуцлагыг сулруулж, олон улсын гэмт хэргийг алгоритмын объектив байдлын дүрэмд нууж байна.»— Амнести Интернэшнл болон 100 гаруй гарын үсэг зурагч